Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Α. Η Αθήνα, το κλεινόν άστυ(=ένδοξη πόλη)

Η ιστορία της Αθήνας (Γενικά)

Η Αθήνα είναι η πόλη με τη μεγαλύτερη ιστορία της Ευρώπης, και μιας από τις μεγαλύτερες του κόσμου, αφού κατοικείται συνεχώς για πάνω από 3.000 χρόνια. Η πόλη κατάφερε να γίνει η ηγετική πόλη της Αρχαίας Ελλάδας στην πρώτη χιλιετία π.Χ., ενώ τα πολιτιστικά της επιτεύγματα κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ. έθεσαν τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού.

Το όνομα της πόλης προήλθε από την θεά Αθηνά. Ο γνωστός πελασγικός μύθος αναφέρεται στον αγώνα της Αθηνάς και του Ποσειδώνα για την προστασία και την ονομασία της Αθήνας. Βασιλιάς της Αθήνας ήταν ο Κέκροπας. Οι αντίπαλοι ανέβηκαν πάνω στο βράχο της Ακρόπολης, όπου ήρθαν και οι άλλοι δέκα θεοί από τον Όλυμπο για να κάνουν τον δικαστή στη διαφωνία των δυο θεών, ενώ ο Κέκροπας παρίστατο ως μάρτυρας. Πρώτος ήρθε ο Ποσειδώνας, στάθηκε στη μέση του βράχου και με την τρίαινα του έδωσε ένα δυνατό χτύπημα στο έδαφος. Αμέσως ξεπήδησε ένα κύμα αλμυρού νερού. Μετά ήρθε η σειρά της Αθηνάς να παρουσιάσει το δώρο της και αφού κάλεσε τον Κέκροπα για μάρτυρα, φύτεψε μια ελιά πάνω στο βράχο. Στο τέλος ο Δίας ζήτησε από τους άλλους θεούς να κρίνουν σε ποιον από τους δυο θεούς να δοθεί η πόλη. Και αυτοί αποφάσισαν η πόλη να δοθεί στην θεά Αθηνά. Το θέμα αυτό παρουσιάζεται στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα.

Γεωφυσικό ανάγλυφο

Στα ανατολικά βρισκόταν το βουνό του Υμηττού, ενώ στα βόρεια το όρος Πεντελικό (η σημερινή Πεντέλη). Ο ποταμός Κηφισός, διέσχιζε από τα αρχαία χρόνια την πόλη και είχε τις πηγές του στην Πάρνηθα. Δυο άλλοι παραπόταμοι του Κηφισού που πήγαζαν από τον Υμηττό ήταν ο Ηριδανός και ο Ιλισός. 

Στην αρχαία πόλη των Αθηνών δέσποζαν επτά σημαντικοί λόφοι, ο Ιερός Βράχος, όπου και η Ακρόπολη των Αθηνών, ο λόφος του Αρείου Πάγου, ο λόφος των Μουσών (Φιλοπάππου), ο λόφος της Πνύκας, ο λόφος των Νυμφών, ο λόφος του Λυκαβηττού και ο λόφος του Αρδηττού. Αυτούς τους λόφους η αθηναϊκή κοινωνία τούς χρησιμοποίησε για θρησκευτικές και λειτουργικές εκδηλώσεις.

Ο λόφος της Πνύκας. Στο βάθος η Ακρόπολη

Η Πνύκα κατά την αρχαιότητα αποτέλεσε τη «μήτρα» της δημοκρατίας.  Ήταν η περιοχή όπου συνεδρίαζε το κυρίως συλλογικό όργανο της Αθήνας: η Εκκλησία του Δήμου.

 Ο λόφος Φιλοπάππου, ή λόφος Μουσών  είναι λόφος της Αθήνας που βρίσκεται απέναντι, νοτιοδυτικά, από την Ακρόπολη. Βρέθηκε ότι στο λόφο υπήρξε τέμενος αφιερωμένο στις Μούσες, επομένως χώρος ιερός. Στην κορυφή του υπάρχει το μνημείο Φιλοπάππου που έστησε ο ύπατος Φιλοπάππος κατά την Ρωμαϊκή περίοδο και έδωσε το όνομά του στον λόφο.

Ο Άρειος Πάγος είναι βραχώδης λόφος βορειοδυτικά της Ακρόπολης. Το όνομά του προέρχεται είτε από το θεό Άρη γιατί  κατά την ελληνική μυθολογία δικάστηκε εκεί από τους Θεούς του Ολύμπου. Στον Άρειο Πάγο λειτουργούσε το ανώτατο δικαστήριο της αρχαίας Αθήνας. Περίπου το 51 μ.Χ. ο Απόστολος Παύλος οδηγήθηκε στον Άρειο Πάγο, όπου και κήρυξε για πρώτη φορά το Χριστιανισμό στους Αθηναίους. Από το κήρυγμά του εκείνο φαίνεται να προσηλύτισε μόνο δύο ακροατές, τον επιφανή Διονύσιο Αρεοπαγίτη τον σημερινό προστάτη Άγιο της Αθήνας, που κατά την παράδοση ήταν και ο πρώτος επίσκοπος της πόλης.

Νεολιθική Εποχή

Η ιστορία της Αθήνας ξεκινά τη Νεολιθική εποχή ως ένας οικισμός στο λόφο-φρούριο της Ακρόπολης στα μισά περίπου μεταξύ της 4ης και της 3ης χιλιετίας π.χ. Η Ακρόπολη διέθετε φυσική αμυντική θέση και ο οικισμός από εκεί εξουσίαζε τις γύρω πεδιάδες.

Μυκηναϊκή εποχή

Μέχρι το 1400 π.Χ. η Αθήνα είχε γίνει ένα ισχυρό κέντρο του Μυκηναϊκού πολιτισμού. Σε αντίθεση με άλλες μυκηναϊκές πόλεις, όπως οι Μυκήνες και η Πύλος, η Αθήνα δεν κατακτήθηκε από τους Δωριείς εισβολείς που κατέβηκαν στην Ελλάδα το 1200 π.Χ., και οι Αθηναίοι πάντα υποστήριζαν ότι ήταν αγνοί Ίωνες, χωρίς κανένα δωρικό στοιχείο.

Αρχαϊκή εποχή

Τον 8ο π.Χ. αιώνα η Αθήνα αρχίζει αναπτύσσεται εκ νέου. Έτσι γίνεται μια κυρίαρχη στην Ελλάδα πόλη-κράτος και εξουσιάζεται από βασιλείς. Τον 7ο αιώνα π.Χ. πραγματοποιείται μεγάλη κοινωνική αναταραχή  και ο Άρειος Πάγος διορίζει το Δράκοντα να συντάξει την πρώτη  γραπτή νομοθεσία, αφού μέχρι τότε ίσχυαν οι άγραφοι νόμοι του Άρειου Πάγου. Οι νόμοι του Δράκοντα ήταν πολύ αυστηροί  με αποτέλεσμα o Άρειος Πάγος υπό την πίεση των πολιτών, να καλέσει στη συνέχεια το Σόλωνα με σκοπό να δημιουργήσει το πρώτο σύνταγμα της Αθήνας (το 594 π.Χ.).

Ο Σόλων διαβάζει τους νόμους στους Αθηναίους

Ο Σόλων έθεσε τις βάσεις του δημοκρατικού πολιτεύματος. Για πρώτη φορά καθιερώθηκε το δικαίωμα στους απλούς πολίτες της Αθήνας  να ψηφίζουν στην Εκκλησία του Δήμου.

Λίγο αργότερα την εξουσία ανέλαβε  ο Κλεισθένης, ένας πολιτικός με αριστοκρατική καταγωγή αλλά και ριζοσπαστικές πολιτικές ιδέες, που θεωρείται ο θεμελιωτής της δημοκρατίας στην Αθήνα. Η Εκκλησία του Δήμου απέκτησε περισσότερες εξουσίες και για όλα σχεδόν τα θέματα της πόλης αποφάσιζε ο λαός.

Η κλασική εποχή

Το 490 π.Χ. οι Αθηναίοι, με επικεφαλής το στρατηγό Μιλτιάδη, κατάφεραν να αποκρούσουν την πρώτη εισβολή των Περσών, που καθοδηγούνταν από το βασιλιά Δαρείο στη μάχη του Μαραθώνα. Δέκα χρόνια αργότερα, το 480 π.Χ. οι Πέρσες επέστρεψαν κάτω από τις διαταγές ενός νέου ηγεμόνα, του Ξέρξη. Οι Πέρσες έπρεπε να περάσουν από το στενό των Θερμοπυλών για να εισβάλουν στην Αθήνα. Μπροστά στην στρατιωτική υπεροχή του περσικού στρατού, η Αθήνα ζήτησε στρατιωτική βοήθεια από τη Σπάρτη. Οι Σπαρτιάτες δεν ήταν διατεθειμένοι να βοηθήσουν ουσιαστικά την αντίπαλό τους Αθήνα και έτσι δεν έστειλαν βοήθεια παρά 300 μόνο άνδρες.

Το μνημείο στις Θερμοπύλες με τον αδριάντα του Λεωνίδα

Οι 300 Σπαρτιάτες και οι σύμμαχοι τους με αρχηγό το βασιλιά της Σπάρτης Λεωνίδα, εμπόδισαν στη στενή δίοδο των Θερμοπυλών τους 200.000 άνδρες του Ξέρξη να περάσουν προς την Αθήνα για αρκετές ημέρες. Τελικά όλοι οι Σπαρτιάτες πλην ενός σκοτώθηκαν στη μάχη των Θερμοπυλών. Οι Αθηναίοι  εγκατέλειψαν την πόλη τους η οποία και κατελήφθη από τους Πέρσες. Στη συνέχεια, ακολούθησε η μεγάλη νίκη των Αθηναίων στη θάλασσα, στην ναυμαχία της Σαλαμίνας με επικεφαλής το στρατηγό Θεμιστοκλή και η καταστροφή του περσικού στόλου, που οδήγησε τον Ξέρξη σε οριστική υποχώρηση.

Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου κάτω από την Ακρόπολη

Η περίοδος που ακολούθησε το τέλος των περσικών πολέμων και μέχρι την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Μακεδόνες σηματοδότησε τη μεγάλη ακμή της Αθήνας και την καθιέρωσε ως μεγάλο πνευματικό κέντρο της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, του θεάτρου, της ποίησης και των τεχνών. Κατά την περίοδο αυτή στην Αθήνα έζησαν μερικές από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στην ιστορία του πολιτισμού. Οι θεατρικοί συγγραφείς  Αισχύλος, Αριστοφάνης, Ευριπίδης και Σοφοκλής, οι φιλοσόφοι Αριστοτέλης, Πλάτωνας και Σωκράτης, οι ιστορικοί Ηρόδοτος, Θουκυδίδης και Ξενοφών, ο γλύπτης Φειδίας κ.α. Η ηγετική φυσιογνωμία της περιόδου αυτής ήταν ο πολιτικός Περικλής, αρχηγός της Αθηναϊκής Συμμαχίας που χρησιμοποίησε τα χρήματα που καταβάλλονταν από τα μέλη από της "Συμμαχίας της Δήλου" για την κατασκευή μεγάλων μνημείων της εποχής εκείνης μεταξύ των οποίων και ο Παρθενώνας.

Ο Παρθενώνας

Ο Παρθενώνας ο οποίος ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά Παρθένο, κατασκευάστηκε το 447 π.Χ. με την διαταγή του Περικλή. Οι αρχιτέκτονες που τον κατασκεύασαν ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης. Επιστάτης του όλου έργου και πολύ καλός φίλος του Περικλή ήταν ο Φειδίας, από του οποίου την επιτήρηση πέρναγαν και άλλα πολλά μνημεία. Ο Παρθενώνας είναι ένας θαυμάσιος ναός δωρικού ρυθμού όπου στο εσωτερικό του, περιέχει και τον ιωνικό ρυθμό. Μέσα στο κτήριο υπήρχε και το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς, όπου ήταν επενδυμένο από το χρυσάφι των συμμαχικών πόλεων.

Τον 17ο αιώνα όμως έγιναν δυο τεράστιες καταστροφές. Το 1640 ένας κεραυνός ανατίναξε τα προπύλαια   όπου μέσα τους ήταν αποθηκευμένη πυρίτιδα. Το 1687 κατά  την πολιορκία των Ενετών με αρχηγό τον  Φραγκίσκο Μοροζίνι  μια οβίδα έπεσε στον Παρθενώνα και τον ανατίναξε.

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος

Η δυσαρέσκεια των άλλων πόλεων της Ελλάδας από την ηγεμονία της Αθήνας οδήγησαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο το 431 π.Χ.  Ο πόλεμος μεταξύ των  συμμαχικών πόλεων της Ελλάδας βρήκε νικήτρια τη συμμαχία της Σπάρτης και σήμανε το τέλος του μεγαλείου της Αθήνας.

Ο βασιλιάς Φίλιππος Β'

Μακεδονική κυριαρχία
Το 338 π.Χ. οι στρατιές του Φιλίππου Β’, βασιλιά της Μακεδονίας θα νικήσουν το στρατό των άλλων ελληνικών πόλεων στη μάχη της Χαιρώνειας, και οι Μακεδόνες να κατακτήσουν την Αθήνα. Τα χρόνια αυτά, η Αθήνα παρέμεινε μια πλούσια πόλη με λαμπρή πολιτιστική ζωή αλλά έπαψε να είναι ανεξάρτητη. Τελικά, τον 2ο αιώνα π.Χ., και ύστερα από 200 χρόνια μακεδονικής κυριαρχίας η Ελλάδα κατακτήθηκε από τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. 

 Ρωμαϊκή Κυριαρχία

Το Ηρώδειο είναι έργο της ρωμαϊκής εποχής

Κατά τη ρωμαϊκή κατοχή, στην Αθήνα είχε δοθεί ο τίτλος της "ελεύθερης πόλης", λόγω του μεγάλου θαυμασμού των Ρωμαίων για τον πολιτισμό της, τα σχολεία και τις σχολές της. Ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Αδριανός, κατασκεύασε πολλά έργα στην Αθήνα όπως βιβλιοθήκες, γυμναστήρια, το υδραγωγείο το οποίο χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα, ναούς και ιερά, γέφυρες ενώ χρηματοδότησε την κατασκευή του ναού του Ολυμπίου Διός.

Η πόλη έπαθε σημαντικές καταστροφές το 267 μ.Χ. με την επέλαση των Ερούλων με αποτέλεσμα να καούν πολλά δημόσια κτήρια, να λεηλατηθεί η κάτω πόλη και να καταστραφεί μέρος της Αγοράς και της Ακρόπολης.

Η Αθήνα τα Βυζαντινά Χρόνια

Ο Παρθενώνας μετατράπηκε σε ναό της Παναγίας

 Η Αθήνα  κάτω από την εξουσία των Βυζαντινών  αρχίζει να χάνει την αίγλη της. Σημαντικά κτήρια όπως ο Παρθενώνας και το Ερέχθειο μετατράπηκαν σε εκκλησίες. Την περίοδο αυτή η Αθήνα μετατράπηκε σε μια μικρή επαρχιακή πόλη  και πολλά από τα έργα τέχνης της μεταφέρθηκαν από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες στην Κωνσταντινούπολη.

Οι ιστορικές μελέτες αναφέρουν ότι η μεσαιωνική πόλη της Αθήνας γνώρισε μια περίοδο ταχείας ανάπτυξης, από τον 11ο μέχρι και το τέλος του 12ου αιώνα. Η Αγορά της Αθήνας αρχίζει να χτίζεται ξανά και σύντομα η πόλη έγινε ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο. Οι δύο αυτοί αιώνες ήταν και οι χρυσοί αιώνες της βυζαντινής τέχνης για την Αθήνα. Σχεδόν όλες οι σημαντικές βυζαντινές εκκλησίες γύρω από την Αθήνα χτίστηκαν εκείνη την περίοδο.

Η Αθήνα στην Ενετοκρατία

Από το 1205 έως το 1458, η Αθήνα ήταν υπό την κατοχή των Ενετών. Αρχικά αποτελούσε την πρωτεύουσα του δουκάτου των Αθηνών υπό την ηγεμονία της οικογένειας De la Roche.

Η Αθήνα κατά την Τουρκοκρατία

Το 1458 η Αθήνα έπεσε στα χέρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όπως και στην Κωνσταντινούπολη, η κατοχή των Οθωμανών προκάλεσε αρκετές καταστροφές και λεηλασίες στα αρχαία μνημεία της πόλης, ενώ ο Παρθενώνας είχε μετατραπεί σε τζαμί. Τελικά ο σουλτάνος Μεχμέτ Β’ έβγαλε φιρμάνι βάσει του οποίου θα τιμωρούνταν με την ποινή του θανάτου όσοι έκαναν καταστροφές στα μνημεία της πόλης.

Μεταξύ του 1801 και 1805 μ.Χ. ο Βρετανός Λόρδος Έλγιν,   αφαίρεσε ένα μεγάλο αριθμό  γλυπτών από τον Παρθενώνα μεταξύ των οποίων μία από τις έξι Καρυάτιδες. Συνολικά, πενήντα γλυπτά αφαιρέθηκαν από τον Παρθενώνα και μεταφέρθηκαν στην Αγγλία.

Η σύγχρονη Αθήνα

Η Ακαδημία Αθηνών

Το 1834, βασιλιάς της Ελλάδας  Όθωνας,  μεταφέρει την πρωτεύουσα της Ελλάδας από το Ναύπλιο στην Αθήνα. Μόλις η πρωτεύουσα εγκαταστάθηκε εκεί, ξεκίνησε η σχεδίαση μιας σύγχρονης πόλης, με την ανέγερση νέων δημόσιων κτηρίων. Στα χρόνια του Όθωνα χτίστηκαν το Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837), το Παλαιό Βασιλικό Παλάτι (σήμερα το Ελληνικό Κοινοβούλιο Κτίριο) (1843), ο Εθνικός Κήπος (1840), η Βιβλιοθήκη (1842), η Ακαδημία (1885), το Ζάππειο Μέγαρο (1878), το Κτίριο της Παλαιάς Βουλής (1858), το Νέο Βασιλικό Παλάτι (τώρα το Προεδρικό Μέγαρο) (1897) και το Δημαρχείο Αθηνών (1874).

Το 1922  η Αθήνα θα βιώσει μία μεγάλη πληθυσμιακή έκρηξη καθώς θα φιλοξενήσει τους πρόσφυγες από τον πόλεμο της Μικράς Ασίας με τους Τούρκους. Νέες γειτονιές όπως η Νέα Σμύρνη, η Νέα Ιωνία , η Νέα Φιλαδέλφεια κ.ά. θα δημιουργηθούν για να υποδεχτούν τους νέους κατοίκους της πόλης.

Κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο η Αθήνα καταλήφθηκε από τους Γερμανούς, και τα τελευταία χρόνια του πολέμου έζησε μια περίοδο τρομερής πείνας. Το 1944 υπήρξε το πεδίο μαχών μεταξύ των ελληνικών κομμουνιστικών δυνάμεων που είχαν πάρει μέρος στην αντίσταση κατά των Γερμανών και των βασιλοφρόνων που υποστηρίζονταν από τους Βρετανούς.

Μετά τον πόλεμο, η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται και πάλι και να αυξάνεται ο πληθυσμός της καθώς οι Έλληνες μετανάστευσαν από τα χωριά και τα νησιά στην πρωτεύουσα για να βρουν δουλειά.

Η Αθήνα διεκδίκησε ξανά και κέρδισε τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Παρά τον σκεπτικισμό από πολλούς παρατηρητές, οι Ολυμπιακοί Αγώνες γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και αύξησαν το διεθνές κύρος της πόλης.

                                                                 Αθήνα, Μάρτιος 2015

                                                                    Δημήτρης Τέλλης